„O chłopcze mój, nadaremnie kochany!" - te same dźwięki

Wróciły do niego. Gdy „Żegnaj!" - szepnął, żegnała go Echo.

Owidiusz

„Najtrudniej jest przeżyć następne pięć minut. Życie – to jest następne pięć minut. A jednak robimy wszystko, żeby o tym nie myśleć. Plany, nadzieje, lęki – dotyczą przyszłych tygodni, miesięcy, lat, a nawet dziesięcioleci. W nich wyłącznie żyjemy, czyli nie żyjemy, ale wyobrażamy sobie życie. Ze strachu przed następnymi pięcioma minutami? Czy z nudów? Bo następne pięć minut prawie zawsze jest bardzo nieefektowne. Najczęściej trzeba coś przełożyć z miejsca na miejsce, a potem z powrotem na to samo miejsce, wstać, usiąść, zareagować. A jednak nie ma innego życia, tylko najbliższe pięć minut. Reszta to wyobraźnia. (Chyba że wyobraźnia jest życiem. W takim razie odwołuję wszystko). Taka jest prawda”.

---

Dla „Listów do Hrabala”

Panie Bohumilu, czuję się niezręcznie i nieporadnie, zwracając się do Pana, bo brak mi pańskiej świetlistości – mimo wszystko – w ocenianiu tego, co jest. Więc kiedy na przykład chodzę miejskimi ulicami, które roztapiają się w czerwcowym słońcu, za nic w świecie nie pomyślę, że oto: „powietrze migotało i mrugałem oczami, jakby każdy promyczek słońca był posolony”. Bo na świat trzeba umiejętnie patrzeć, żeby tak pomyśleć, a ja tego nie potrafię. Nie potrafię również docenić tego, co mnie otacza, bo za bardzo zapatrzony jestem w siebie, aby zauważyć drobne, choć godne uwagi szczegóły. Dla mnie nie ma „Baru Świat”, dla mnie jest „Bar Ja”. Więc nawet kiedy staram się uważnie wypatrywać z moich okien świata innych zdarzeń, to nie dostrzegam dna, a jedynie lustrzaną powierzchnię, w której dostrzegam swoje odbicie. Czasem jednak, w tych dziwnych momentach, o których trudno mówić, a które Pan na pewno zna, spojrzenie, odbijając się od zwierciadlanej tafli, powraca, a ja niemy kamienieję i znikam.
Z reguły jednak spojrzenia na świat są innego rodzaju: przekształcają wieczne teraz, o którym Pan pisał, w nieustające wtedy. I widzę siebie nagle w tym dziwnym pomnożeniu, oplątanego nitkami, rozchodzącymi się w różnych kierunkach. Lecz nie mogę pozwolić sobie na wzruszenie ramionami i nie mogę powiedzieć: cóż, tak ułożyły się daty w tamtych kalendarzach, bo kiedy dotykam rozgrzanego piasku, widzę siebie wtulonego w ciało swojej matki, bo zażenowanego swoim ciałem. Więc teraz, aby pozbyć się tego wstydu, szukam kobiet ze skazą na zepsutych twarzach pełnych ciemnego i lśniącego pigmentu. Chcę, żeby mnie adoptowały tylko dlatego, żeby zapomnieć o ciele, które było światkiem moich lęków.
Wpatrzony więc na nieustające wtedy, zmierzam wbrew sobie do nieuniknionego, lepkiego jutra, staczając się tym samym raz po raz z grobli istnienia.
Z nami, Panie Bohumilu, jest tak, że jesteśmy świadomi ciężkości wyborów, tego, że jesteśmy punktami, od których rozchodzą się przez cały czas ścieżki, których z reguły nie wybieramy, a raczej jesteśmy wybierani przez nie same. I choć wydaje się nam, że na końcu niektórych z nich widzimy coś pięknego, to pamiętamy, że nie warto dotykać posągów, bo pozłota zostaje na dłoniach – to dużo ułatwia.
Panie Bohumilu, dziękuję Panu przede wszystkim za jedno, a mianowicie za to, że pisze Pan w pierwszej osobie liczby pojedynczej, i dzięki temu to, co napisałem, jest jedynie stylizacją.

Kiedy indeksy lepkiej miłości spadają jak indeksy warszawskiego WIG-u. Kiedy osłabiony głodem Amor chybia raz za razem. Kiedy pod powiekami nie pojawiają się już obrazy kochanków… Lasy płonęły, a oni splatali ręce jak bukiety róż? Czy to możliwe? Czy to jest poważne? Ale przede wszystkim: czy zawsze, przez cały czas?

Miłość to opar, co z westchnień uchodzi;

Rosnąc, w kochanków oczach płomień rodzi;

Cierpiąc, kochanek w łez morze ją zmienia.

Czymże jest więcej? Szaleństwem milczącym,

Dławiącą żółcią i lekiem kojącym.

Te słowa wypowiada Romeo do Benvolia. Ale o czym mówi? O miłości? Zastanawiający przypadek i co najmniej symptomatyczny, a to dlatego, że w naszej kulturze podświadomie łączymy dwa odrębne stany: miłość i zakochanie. Co dziwniejsze, nawet słownik niewiele wyjaśnia. Możemy na przykład przeczytać, że „zakochanie” jest „miłością do kogoś”. Definicje naukowe miłości są bardziej precyzyjne: rozgraniczają poszczególne stadia miłości – zakochanie jest pierwszym z nich. W kulturze jednak mamy do czynienia ze stawianiem znaku równości pomiędzy jednym a drugim. „To była miłość od pierwszego wejrzenia”, „Od razu go pokochałem”, „Miłość jest ślepa” etc. Podświadomie kierujemy się niepisanymi regułami gry: wyjątkowości, pożądania, intymności. „Miłosna” jazda bez trzymanki, życie na wysokich obrotach, a silnik smarowany namiętnością. To oczywiście ma charakter tymczasowy, lecz kulturowe ujęcie miłości ograniczone jest właśnie do „zakochania”. W literaturze pierwsze skojarzenie dotyczące „kochanków” to Romeo i Julia, a więc związku w zasadzie nigdy niezaistniałego. Podobne ujęcia tematu znajdziemy w Dziejach Tristana i Izoldy, Cierpieniach młodego Wertera, tekstach romantyków – wyliczać można długo. Opisy literackie dotyczą pierwszych gier, podchodów miłosnych, przekraczania barier nie do przekroczenia, lecz co potem… zdecydowana większość tekstów milknie. Nie wiemy, jak układało się pożycie Orzelskiej i Bohatyrowiczowi, nie wiemy, co spotkało po ślubie Gustawa i Anielę. Jedynym pewnym zakończeniem jest uwięzienie lub śmierć. Jeśli już teksty opisują miłość dojrzałą to na sposób negatywny, raczej doszukują się w niej ukrytych symptomów rozkładu, niż gloryfikują świetlistość związków. W kulturze masowej podobnie: czasopisma, harlekiny, poradniki – wszystkie odwołują się do miłości-zakochania. Porady na urozmaicenie „w miłości” oscylują wokoło pierwszego stadium: ona lubi być zdobywana, on lubi zdobywać, więc udawajcie, że się nie znacie, próbujcie wzbudzić „to” w sobie; odgrywajcie nowe role, spójrzcie na siebie (nie-siebie) oczami innego. Związek hormonalny to podświadomy ideał. Stukoty rozdygotanych serc, uniesienia ducha, czysta poezja, zapatrzenie w oczy pomimo płonących lasów – stan nie do utrzymania na dłuższą metę. W chwili konfrontacji ideału z rzeczywistością czas na rachunek sumień: gdzie padło ziarno?

   Długo zastanawiałem się na fenomenem  Radia Maryja, telewizji Trwam i „Naszego Dziennika”. I, prawdę powiedziawszy, nie dziwi mnie to, że owe media istnieją, ale to, że są osoby, dla których to środowisko jest niepodważalnym autorytetem i ostają prawdy. Aby sporządzić portret psychologiczny „przeciętnego słuchacza” „ośrodka Toruń”, należałoby naskrobać wiele stron tekstu. Nie mam na to czasu. Polecam jednak pewne forum, które znacznie lepiej oddaje „osobowość” zwolennika ojca dyrektora i spółki: http://www.ekumenizm.pl/content/article/2006012817350077.htm To wystarczy za komentarz.

Sprawa instalacji Doroty Nieznalskiej, Pasja, rozpoczęła się 14 grudnia 2001. Wtedy to otwarto w gdańskiej galerii Wyspa wystawę artystki pt. Nowe prace. Rozgłos medialny wystawie nadała „Gazeta Wyborcza”, która opublikowała zdjęcie z fragmentem pracy Nieznalskiej oraz opatrzyła fotografię tekstem artykułu. W tym samym dniu (18.12.2001), w galerii, pojawia się ekipa telewizji TVN. W ślad za nimi idą dziennikarze z innych gazet, a wraz z nimi posłowie LPR-u (m.in. Gertruda Szumska i Robert Strąk). Oskarżenie „o obrazę uczuć religijnych” do prokuratury wnieśli między innymi przedstawiciele LPR-u. Taki jest początek pierwszej sprawy sądowej w III RP, która tak naprawdę nie dotyczy jedynie samej Nieznalskiej, ale granic wolności wypowiedzi artystycznej, etyki w sztuce i szeroko pojętej tolerancji. Jest to także próba instytucjonalnego sformułowania definicji współczesnej sztuki, co samo w sobie jest już absurdalne. Tzw. „sprawa Nieznalskiej” do tej pory nie została rozstrzygnięta; ostatnia z rozpraw odbyła się 7 kwietnia 2006.

Biorąc pod uwagę, że temat był mocno eksploatowany przez różnego rodzaju media, ponowne poruszanie go, może wydawać się czymś niepotrzebnym, jednak śmiem twierdzić, że jest nieco inaczej. Moim celem nie jest przesądzanie o „wartości artystycznej” instalacji (problem wartościowania dzieł sztuki jest „trochę” bardziej skomplikowany, niż mogłoby się wydawać niektórym osobom). Interesuje mnie jedynie pewien mechanizm, który zastosowano w Pasji. Dzieło Nieznalskiej to „aranżacja przestrzenna składająca się, oprócz obiektu w formie krzyża, z projekcji taśmy wideo i odpowiednio zaciemnionego pomieszczenia”. Przypomnijmy, że na krzyżu umieszczono fotografię męskich bioder i ud, zaś punktem centralnym (umieszczonym na przecięciu ramion krzyża) były genitalia. Taśma wideo przedstawiała twarz ćwiczącego mężczyzny, całości dopełniały odgłosy z siłowni. Dlaczego jednak instalacja tak poruszyła niektóre osoby, które stwierdziły, że jest to profanacja krzyża, iż sprawę skierowano na drogę sądową? Pytanie na pierwszy rzut oka wygląda banalnie – przecież to oczywiste, nazwijmy rzecz po imieniu: „fiut na krzyżu” to profanacja i szarganie świętych symboli, kropka. Sprawa, niestety, nie jest aż taka prosta jak mogłoby się wydawać. Krzyż nie jest wyłącznie symbolem jednej religii i kultury, co w zasadzie wytrąca argumenty oskarżycielom „o obrazę uczuć religijnych” (czyli katolickich). Na fakt ten zwraca również uwagę ks. Andrzej Draguła (patrz: www.mateusz.pl/wdrodze/nr363/04-wdr.htm). Niestety, powoływanie się na wielokulturowość symbolu jest mocno dyskusyjne, gdyż biorąc pod uwagę, że Polska i wiara katolicka to jedno, używanie symbolu krzyża w innym kontekście niż katolicki jest jawnym atakiem na konkretną grupę wyznaniową (czy Polska jest krajem wyznaniowym? wydawało mi się, że nie!). Weźmy więc pod uwagę ten argument (częściowo skądinąd słuszny), i prześledźmy mechanizm, który został wykorzystany w dziele: krzyż katolicki – w tej płaszczyźnie – wiąże się bezspornie z postacią ukrzyżowanego Jezusa, a zatem jego ciało (męskie) sprowadzone zostało przez Nieznalską do części ciała (męskiego) – genitaliów, a zatem część (genitalia) zastępuje całość (ukrzyżowanego) Jezusa. Mechanizm pars pro toto jest oczywisty. Nawiasem mówiąc, to można jedynie się domyślać, co stałoby się, gdyby na krzyżu zamiast „brudnych” i „wyuzdanych” części ciała Nieznalska umieściła rękę lub nogę, bo osobiście wydaję mi się, że wtedy żadnej sprawy by nie było (ale problem „tych” części ciała to zupełnie inna para kaloszy). Mechanizm synekdochy sprowadza więc postać Jezusa do penisa, tym samym ukazując go w kontekście stricte cielesnym, seksualnym, a więc odartym z duchowości (wedle wiary katolickiej), dokonuje się zatem uprzedmiotowienia syna bożego. Powyższa interpretacja dobrze oddaje – według mnie – sposób myślenia przeciętnego odbiorcy, który „dokonuje” odczytania instalacji, ujmując to nieco lakoniczniej: „fiut na krzyżu – skandal i bluźnierstwo!”. I nie byłoby nic w tym dziwnego, gdyby nie pewien przypadek, który to właśnie sprowokował mnie do poruszenia tego tematu.

Dziwnym zrządzeniem losu trafiłem ostatnio do jednego z kościołów. Wchodzę, rozglądam się i nagle… opadła mi szczęka. Przed sobą widzę krzyż, który służy… uwaga! do zbierania ofiar od wiernych, jednym słowem krzyż-skarbonka. Czym różni się krzyż z instalacji Nieznalskiej od krzyża-skarbonki w kościele – niczym. Mechanim jest ten sam: krzyż – w kontekście katolickim – symbol cierpienia, męki Chrystusa, ale również zbawienia i odkupienia win, zostaje użyty w celu zbierania pieniędzy. Tym samym postać Jezusa w krzyżu-skarbonce została zredukowana do otworu, do którego wierni wrzucają kasę! Pars pro toto (część zastępuje całość): otwór do wrzucania pieniędzy jest Jezusem?, krzyż, sfera sacrum, jest spichlerzem profanum, pieniędzy? Przecież jest to niczym innym, jak odarciem symbolu religijnego z jego warstwy duchowej, sprowadzeniem go do celów materialnych. Dlaczego więc nikt nie odpowiada przed sądem za sprofanowanie symbolu religijnego – krzyża? Bo osoba, która wymyśliła krzyż-skarbonkę, była idiotą, który nieświadomie dokonał uprzedmiotowienia, a Nieznalska z pewnością „celowo” chciała „obrazić uczucia” Polaków-katolików? A skoro tak, to ukarać należy nie tylko rzemieślnika, który wymyślił to cudo, ale i osoby wystawiające go na światło dzienne, bo o ile żeby zobaczyć instalację Nieznalskiej należało wykupić wejściówkę, to do kościoła ma prawo wejść każdy. Jest to tym bardziej absurdalne, że tak naprawdę instalacja Pasja w żaden bezpośrednio sposób nie odnosi się do wiary katolickiej (krzyż nie jest kulturowo przypisany do jednej religii, „pasja” to nie tylko męka Chrystusa, ale również „zamiłowanie do czegoś”, „namiętność” itd.), zaś krzyż-skarbonka w kościele katolickim jest jawnie jednokulturowa! Tylko że jakoś nikt w owym kościele nie zwraca uwagi na ten „drobny” nietakt, zaś Nieznalską trzeba potępić. Dlaczego? Być może dlatego, że nikt nie powiedział: „krzyże-skarbonki to profanacja!”, zaś o Pasji można było to zdanie usłysześ sporo razy; wniosek Nieznalska-bluźnierca.

Zdaję sobie sprawę, że Pasję można intepretować na wielu płaszczyznach. Przedstawiona przeze ze mnie próba odczytania jest świadomie jednopłaszczyznowa i ogranicza się tak naprawdę do struktury powierzchni, nie zmienia to jednak faktu, że jeśli Nieznalska zostanie skazana, to powinni zostać skazani pomysłodawcy krzyża-skarbonki i osoby zamieszane w jawne „bluźnierstwo”, czyli księża w parafiach, w których owe przedmioty stoją. Czy to nie farsa?

Nie ma rozpusty gorszej niż myślenie.
Pleni się ta swawola jak wiatropylny chwast
na grządce wytyczonej pod stokrotki.

Dla takich, którzy myślą, święte nie jest nic.
Zuchwałe nazywanie rzeczy po imieniu,
rozwiązłe analizy, wszeteczne syntezy,
pogoń za nagim faktem dzika i hulaszcza,
lubieżne obmacywanie drażliwych tematów,
tarło poglądów – w to im właśnie graj.

W dzień jasny albo pod osłoną nocy
łączą się w pary, trójkąty i koła.
Dowolna jest tu płeć i wiek partnerów.
Oczy im błyszczą, policzki pałają.
Przyjaciel wykoleja przyjaciela.
Wyrodne córki deprawują ojca.
Brat młodszą siostrę stręczy do nierządu.

Inne im w smak owoce
z zakazanego drzewa wiadomości
niż różowe pośladki z pism ilustrowanych,
cała ta prostoduszna w gruncie pornografia.
Książki, które ich bawią, nie mają obrazków.
Jedyna rozmaitość to specjalne zdania
paznokciem zakreślone albo kredką.

Zgroza, w jakich pozycjach,
z jak wyuzdaną prostotą
umysłowi udaje się zapłodnić umysł!
Nie zna takich pozycji nawet Kamasutra.

W czasie tych schadzek parzy się ledwie herbata.
Ludzie siedzą na krzesłach, poruszają ustami.
Nogę na nogę każdy sam sobie zakłada.
Jedna stopa w ten sposób dotyka podłogi,
druga swobodnie kiwa się w powietrzu.
Czasem tylko ktoś wstanie,
zbliży się do okna
i przez szparę w firankach
podgląda ulicę.

(Wisława Szymborska, Głos w sprawie pornografii)

Witam. Muszę przyznać, że długo zastanawiałem się, czy powinienem prowadzić blog. W pewnym momencie stwierdziłem jednak, że całe „blogowe” zjawisko jest czymś pozytywnym: wyzwala pewną wspólnotę myśli między twórcą a osobami komentującymi teksty (czyli „kupą mości panowie, kupą”). Nie sądzę również, aby prowadzenie „internetowego dziennika” było pozbawione większego sensu: nawet jeśli liczba odwiedzających jest znikoma, to nie znaczy to, że trzeba zajęcie porzucić i zająć się czymś bardziej „poważnym”, czyli czymś, co przełoży się na bardziej „widoczną” (ilościową) płaszczyznę.
"Głosy w sprawie pornografii" – w moim pierwotnym zamierzeniu – poświęcone być mają szeroko pojętym problemom społeczno-kulturowym. Wyznaczam tym samym dosyć obszerny zakres tematyczny. Biorąc pod uwagę tendencje, które pojawiają się we współczesnym dyskursie społeczno-politycznym, wydaję mi się, że poruszanie pewnych kwestii, jest niezmiernie ważne: demokracja, wolność, liberalizm, feminizm, są słowami, których znaczenie w ostatnim okresie jest tak niestabilne, że w zasadzie zależy ono od osoby, która je wypowiada – jest to groźne.
Nie ukrywam swoich lewicowych sympatii, jak i nie ukrywam swoich prawicowo-katolickich antypatii, nie kryję również i tego, że do pisania bloga na tematy istotne – oczywiście według mnie – skłoniła mnie obecna sytuacja polityczna Polski.
"Głosy w sprawie pornografii" to parafraza tytułu jednego z wierszy Szymborskiej, i nie jest to jedynie zabieg stylizacyjny. Patrząc na pewne fragmenty polskiej rzeczywistości, nie sposób nie pomyśleć, że faktycznie „nie ma rozpusty większej niż myślenie”.
Pozdrawiam